stack

/خانه /فروشگاه   /ثبت نام   /فراموشی رمز      

شما هنوز وارد سیستم نشده اید

HyperLink

1396/09/01,02:20:04



HyperLink
HyperLink






آرشیو خبرهای شرکت

منتخبات شهنامه‌ی فردوسی


selected-news.aspx?id=-60070

 منتخبات شهنامه‌ی فردوسی

 

 

 سید محمد دبیر سیاقی

تهران

 

یکی از ادب دوستان و شیفتگانِ زبانِ فارسی و آثار با ارج آن، به نامِ یوسف ضیا از مردم آسیایِ صغیر (ترکیه) در یکصدو بیست و سه سال پیش منتخباتی از شاهنامه‌ی حکیم ابوالقاسم فردوسی تهیّه کرده و در مطبعه‌ی قصبارِ درِ سعادت (استانبول) به سال 1306 هجری قمری به چاپ رسانیده و عنوانِ «منتخباتِ شهنامه‌ی فردوسی طوسی» بدان داده است.

به گمان نگارنده این کتاب در توجه دادن فارسی خوانان و فارسی دانان و فارسی زبانانِ سراسرِ قلمرو زبانِ شیرین فارسی به اثر ارزنده و جاودانیِ استاد طوس نمونه‌ای زباندار و پرمغز و جالبِ توجه بسیار است و جا دارد که عیناً به طریقه‌ی اُفست تجدید طبع گردد و در دسترس دوستداران سراینده‌ی شاهنامه قرار گیرد.

تا آنجا که آگاهی داریم نخستین بار مسعود سعد سلمان شاعر نامی ایران (438 تا 515 ﻫ . ق.) از ابیات شاهنامه گزینشی کرده و نام «اختیارات شاهنامه» بر آن نهاده است1.

محمّد عوفی در کتاب لباب الالباب که در فاصله‌ی سالهای 617 تا 625 هجری آن را تألیف کرده است، ضمن شرح حال فردوسی و بیانِ مقامِ والای وی در سخنوری ما را از وجودِ چنین منتخبی آگاه می‌سازد، وی می‌نویسد:

«فردوسی که فردوس فصاحت را رضوان و دعویِ بلاغت را برهان بود، دادِ سخن بداده و برهانِ فضل نموده، و جمعه گذشتگان را در خجلت انداخته، و آیندگان را در تک و پوی، و کمال وصف در آن است که از اول تا آخر بر یک نسق رانده است و بر یک شیوه گفته، و مُختَتمِ او ذوقِ مُقتَتح دارد، و این کمالِ قدرت و غایتِ استادی بُوَد. هر کس «اختیارات شاهنامه»، که خواجه مسعود سعد رَحِمه‌الله، جمع کرده است، مطالعه کند داند که فردوسی تا چه حدّ بوده است» (عوفی، 1335، 269).

پس از مسعود سعد تا آنجا که آگاهی داریم شادروان محمدعلی فروغی، ذکاء‌الملک دوم به سال 1312 شمسی به مناسبت جشن هزار ساله‌ی ولادت فردوسی، به تهیه‌ی خلاصه‌ای از شاهنامه همّت گمارد که در همان سال در چاپخانه‌ی مجلس به طبع رسید و منتشر شد.

مرحوم فروغی بر این خلاصه مقدمه‌ای در معرّفی فردوسی و کتابِ وی (بیست و دو صفحه) و پیشگفتاری در شیوه‌ی تهیه‌ی خلاصه (شش صفحه) افزوده است. در آن پیشگفتار شیوه‌ی کار را چنین شرح داده است: «... معتقد شدم که خواندنِ تمام شاهنامه بر هر ایرانی واجب است و آرزومند گردیدم که بتوانم این کیفیّت را بر اَبناء وطن معلوم سازم و به قدر قوّه در این راه کوشیدم، و لیکن بزودی به این نکته برخوردم که طول و تفصیلِ شاهنامه برایِ اکثر مردم مانع است که آن را تماماً و مُرتباً بخوانند... پس درصدد برآمدم که خلاصه‌ای از شاهنامه ترتیب دهم... اتفاقاً اِتمامِ آن مُقارن شد با وقتی که گفتگویِ جشن هزار ساله‌ی ولادتِ فردوسی به میان آمد و مقتضی گردید که نشر این خلاصه‌ی شاهنامه هم یکی از هدایائی باشد که نثارِ روانِ تابناکِ آن بزرگوار می‌شود، و وزارتِ جلیله‌ی معارف اقدام به طبع آن را مناسب دید».

اینک توضیحاً توجه می‌دهم که این خلاصه را می‌توان به منزله‌ی یک دوره‌ی تمام شاهنامه قرار داد، چه رشته‌ی تاریخی مطالب به هم پیوسته است و از این جهت نقصانی در کتاب نیست. از اشعار ممتازِ شاهنامه هم هیچ فردی ترک نشده و خوانندگان می‌توانند مطمئن باشند که اگر این کتاب را مرتباً از آغاز تا انجام بخوانند، در حالیکه کمتر از نصفِ شاهنامه است، مثلِ آنست که خود شاهنامه را خوانده باشند.

این خلاصه به هجده جزوه تقسیم شده است و به هر جزوه که متضمن قسمتی از اشعار شاهنامه است عنوانی داده شده است از قبیلِ: پیدا شدنِ دشمنی میانِ ایران و توران: زالنامه؛ رستمنامه؛ سهرابنامه؛ سیاوشنامه؛ شاخه‌هائی‌که از خون سیاوش روئید؛ هنگامه‌ی کوه هماون؛ بیژن‌نامه؛ گودرزنامه؛ کیخسرونامه؛ گشتاسبنامه؛ اسفندیارنامه؛ سرانجام کارِ کیان؛ نوشدنِ  شاهنشاهیِ ایران؛ بهرامنامه؛ انوشیروان نامه؛ چوبینه نامه؛ پرویزنامه (جمعاً 838 صفحه).

تتمه‌ی مقدمه‌ای هم در پایان (شش صفحه) افزوده شده است با فهرستِ مندرجاتِ کتاب.

پس از این اثر منتخب دیگری از شاهنامه برایِ تدریس در مدارس به انتخابِ شادروان فروغی و مرحوم حبیب یغمائی در سال 1320 شمسی تهیه شده است با مقدمه‌ای از شادروان فروغی در احوال فردوسی و ارزش سخنانِ او (چهل صفحه) در آغاز و توضیحی درباره‌ی کیفیّت تنظیمِ کتاب با فهرستِ مطالب (هشت صفحه) از مرحوم یغمایی در پایانِ متن.

این منتخب در سال 1321 شمسی در پانصد و چهل و شش صفحه در تهران به طبع رسیده و پس از آن نیز به طریقة اُفست تجدید طبع و نشر گردیده است.

شادروان یوسف ضیا بر منتخبات شهنامه‌ای که ترتیب داده است دو صفحه مقدمه به زبان ترکی در اهمیّت آثار فردوسی، خاصّه شاهنامه‌ی فردوسی و نحوه‌ی کار خود افزوده است و سپس ابیاتی از آغاز شاهنامه و نیز ابیاتی متناسب با اشعارِ آغاز شاهنامه از جاهای دیگر آن منظومه تحت عنوانِ «دیگر» (سی و یک بیت) آورده است. سپس در ستایش خِرد و آفرینش ماه و آفتاب و آفرینش جان و مردم و در ستایش پیغمبر اسلام و یارانش و در ستایش سلطان محمود غزنوی (دو مورد) و نیز در فراهم آوردنِ شاهنامه (جمعاً یکصدو بیست و سه بیت) نقل کرده است. همچنین در ستایش شب (چهار مورد در پانزده بیت)  و داستان شب (بیست و سه بیت)؛ بزم ایران (سیزده بیت)؛ ساقینامه (سیزده بیت)؛ در ستایش سپیده (ده بیت)؛ مثنوی (چهارده بیت)؛ ابیاتِ غرّا در طلوع آفتاب عالم آرا (نود و شش بیت)؛ تحت عنوانِ مثنوی (نُه مورد، بیست بیت)؛ ستایش نوروز دل افروز (ده بیت)؛ ستایش بهار (یازده بیت) نقل کرده است.

پس از این گُزیده‌ها (سی صفحه) داستان کک کوهزاد را (ششصد و شصت بیت) بتمامه آورده است، جز حدود چهل بیتی که شاهنامه‌ی فردوسی به پایان آن داستان از ملحقاتِ چاپ کلکته افزوده‌اند.

داستانِ کک کوهزاد قطعاً از فردوسی نیست، از شاعر دیگری است که احتمالاً در قرن ششم می‌زیسته است و به تقلیدِ استاد طوس این داستان و شاید داستانهایِ دیگری از رستم را به نظم کشیده بوده است (صفا، 1333، 318).

به دنبال داستانِ کک کوهزاد (از صفحه 68 تا 170) تحتِ عناوینِ مختلف، که ذکر آنها موجب تطویل کلام و ملول ساختنِ خاطر خوانندگان است، شادروان یوسف ضیا ابیاتی از شاهنامه با بینائی برگزیده و نقل کرده است، جمع این ابیات یکهزارو پانصد و نود و هفت بیت است. برخی از گزیده‌های او نظیر جمع‌آوری ابیاتِ مربوط به برآمدن آفتاب جایِ تحسین دارد.

مؤلف به دنبال ابیات گزیده شده فهرستی از لغات و نیز اعلام تاریخی و جغرافیائی با شرح و توضیح به ترکی به ترتیبِ الفبائی (جمعاً ششصد و چهار مورد) افزوده است که به کارِ ترتیبِ دهنده‌ی این کتاب مستطاب ارزش بیشتری می‌بخشد.

بر رویِ هم مندرجات این اثر با دقتی که در انتخاب مطالب آن به کار رفته و لغات و اَعلامی که با شرح و توضیح برآن افزوده گشته و عنایتی که در چاپ آن شده است. گذشته در والائی مقام سراینده‌ی ابیات و اهمیّت کارِ سترگِ وی و مورد توجّه بودنش در سراسرِ قلمرو زبان فارسی در طولِ قرون، جایِ آن داشت و دارد که هموطنانِ آن سخنورِ نامی بر چنین کتابی آگاهی یابند و از آن بهره گیرند و از ناشران که عمر و سرمایه در خدمتِ فرهنگ و نشرِ آثارِ با ارجِ فارسی صرف کرده‌اند، توقّع آنکه، به طبع و نشر آن همّت گمارند و رفع نقص از اندک لغزشها که در طبع آن کتاب رخ داده است نظیر (حراصی) به جایِ صراحی و (چفت) به جایِ جُفت و غیره بنمایند.

پیش از ختم مقاله لازم به ذکر می‌دانم که این جانب از منتخباتی از شاهنامه تحتِ عنوانِ «گلچینی از نامور نامه‌ی باستان» تهیه کرده‌ام که در سلسله‌ی انتشارات «شرکت انتشاراتِ علمی و فرهنگی» به سال 1376شمسی به چاپ رسیده است و تجدید طبع نیز گردیده، به مطالب آن کتاب که در دو بخش تهیه گردیده، فهرستوار اشاره کنم:

در بخش نخست پس از پیشگفتار ابیاتی تحتِ عنوانّ «به نام خداوند جان و خرد»؛ گفتار اندر ستایش خرد؛ گفتار اندر آفرینش عالم؛ گفتار اندر آفرینش مردم؛ گفتار اندر آفرینش آفتاب؛ گفتار اندر آفرینش ماه؛ طلوع و غروب خورشید و ماه در سراسر شاهنامه؛ نوآوریهای شاهان و راه و رسمها و جشنها که فرمانروایان بنیاد نهاده‌اند؛ پُلها، بندها، کاخها و شهرها که فرمانروایان بنا کرده‌اند؛ برخی رسوم و عادات و اعمالِ جالبِ نظر؛ خطبه‌های آغاز داستانها؛ براعت استهلالها؛ آزمایشها و نیز خواب آورده شده است.

بخش دوم اختصاص به آوردن ابیاتی دارد که در شاهنامه راجه به خود فردوسی و احوال او آمده است و آنچنانکه در پیشگفتار آن کتاب متذکّر گردیده‌ایم ابیاتِ مربوط به هر یک از موضوعات فوق از متن شاهنامه‌ی طبع این جانب که مبتنی بر شاهنامه‌ی طبع کلکته توسّط تُرترماکان است عیناً نقل گردیده و جز برخی ابیات که انتساب آنها به فردوسی مشکوک بوده از متن شاهنامه در هیچ مورد چیزی کاسته نشده است.

با درود بر روان فردوسی و تهیه‌کننده‌ی منتخبات چاپ استانبول سخن را به ابیاتی از شاهنامه‌ی استاد طوس حسن ختام می‌بخشم:

بناهای آباد گردد خراب

 

ز بااران و از تابش آفتاب

پی افکندم از نظم کاخی بلند

 

که از باد و باران بیابد گزند

نمیرم از پس، که من زنده‌ام

 

که تخم سخن را پراکنده‌ام

 

 

یادداشتها

 

1- تنها نسخه‌ی اختیارات شاهنامه از علی‌بن احمد که در پایان قرن پنجم می‌زیسته است و اولین گزیده شاهنامه به شمار است، به تصحیح شاهنامه پژوهان دکتر فشارکی و مهندس مصطفی جیحونی از سوی خراسان شناسی آستان‌قدس رضوی چاپ شده است.

 

 

کتابنامه

 

- صفا، ذبیح‌الله، 1333، حماسه‌سرائی در ایران، تهران.

- عوفی، 1335، لباب الالباب، به تصحیح سعید نفیسی، تهران.

 

(درج شده در فصلنامه پاژ 4، ویژه نامه خالقی مطلق)، کاری از مؤسسه فرهنگی سرای فردوسی





HyperLink
HyperLink

HyperLink
HyperLink


ورود به پنل کاربری
نام کاربری :  
رمز عبور :  
شما وارد سیستم نشده اید
رمز عبور را فراموش کرده ام
ثبت نام جدید





         







در حال بروز رسانی سایت55


تمام حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به موسسه فرهنگی و هنری سرای فردوسی می باشد
طراحی و پیاده سازی : باتیس