stack

/خانه /فروشگاه   /ثبت نام   /فراموشی رمز      

شما هنوز وارد سیستم نشده اید

HyperLink

1396/06/28,17:52:56



HyperLink
HyperLink






آرشیو خبرهای شرکت

تأثیر شاهنامه در تربیت و اخلاق


selected-news.aspx?id=-60068

تأثیر شاهنامه در تربیت و اخلاق

 

دکتر مهدخت معین

دانشگاه علّامه طباطبایی

 

 

چکیده

امروزه ثابت شده است که کودک در حالت جنینی در شکم مادر از گفته ‏ها و حتّی افکار و ذهنیّات مادر تأثیر می‏ پذیرد و شادمانی، بی‏قراری یا آرامش مادر چنین تأثیری دارد، همچنین کارشناسان تعلیم و تربیت معتقدند که خواندن قرآن کریم در حالت جنینی و بعد از تولّد در شکل‏گیری شخصیّت نوزادان اهمیّت ویژه‏ای دارد.

واژههای کلیدی: کودک، گفته ‏ها، خواندن، قرآن، تعلیم و تربیت.

 

ظاهراً فردوسی در وضعیّت مالی مناسبی نیست، ولی با زبان فاخر و با سرافرازی سخن می‏ گوید، می‏ فرماید: من استطاعت سربریدن گوسفند و خرید تنقّلات را ندارم، خوش باشد کسی که دارد، گوارای وجودش باشد، نوش جانش باشد و چنین شخصی باید بر مردم تنگدست ببخشاید.

فردوسی در چنین موقعیّتی حتی عدم امکان مالی خویش را بدون آه و ناله و بدون رشک و حسد نسبت به آن‏که دارد، ابراز می‏کند و برای آن‏که دارد آرزوی خجستگی و شادمانی می‏ کند.

 

شاهنامه و تعلیم و تربیت:

بنابر قول شادروان دکتر مهرداد بهار «در همه ‏جای دنیا، در گذشته، انتقال فرهنگ ازجمله تعلیم و تربیت و الگوهای اخلاقی عمدتاً به طریقی غیرمستقیم و به یاری آثار حماسی از نسلی به نسلی انجام می‏یافته است، و قصّه ‏ها، حماسه‏ ها و اساطیر، همه نقش اجتماعی، اخلاقی و تربیتی برعهده داشته ‏اند». به نظر دکتر بهار «تا زمانی که شیوة زندگی مردم تغییر نکرده بود و مردم در همان جهان حماسه‏ ها، اسطوره ‏ها و قصّه ‏های خود می‏ زیستند و به آنها معتقد بودند، این کارکرد وجود داشت، امّا زمانی که روش زندگی در اساس تغییر کند، مثل دوران معاصر ما، آنگاه اساطیر، داستان­های پهلوانی و قصّه ‏ها آن کارکردها را از دست داده، به تاریخ سپرده می‏شوند» (1376: 149).

ضمناً دکتر بهار می‏ گوید: «شاهنامه هنوز هم می‏ تواند به ما کمک کند که هویّت فرهنگی خود را حفظ کنیم. کمک کند که از حل شدن غیرلازم در فرهنگ غرب بپرهیزیم» (همو، 1376: 153). امّا نگارنده معتقد است که در زمینة فرهنگ و اخلاق نیز، شاهنامه می ‏تواند تأثیرگذار باشد؛ به شرطی که کوشش کنیم و شاهنامه‏ خوانی را ترویج دهیم. امّا چگونه؟

امروزه ثابت شده است که کودک در حالت جنینی در شکم مادر از گفته‏ها و حتّی افکار و ذهنیّات مادر تأثیر می‏ پذیرد. تأثّر و یا شادمانی، بی‏قراری، اضطراب و یا آرامش مادر در جنین تأثیر می ‏گذارد و در زندگی بعد از تولّد او.

امروز برخی از کارشناسان تعلیم و تربیت معتقدند که خواندن قرآن کریم در حالت جنینی و بعد از تولّد در شکل ‏گیری شخصیّت نوزادان مؤثّر است. این‏ چنین است خواندن اشعار مناسب و نواختن موسیقی متناسب.

یکی از دوستان فرزانه و ادیب، هنگام بارداری دبیر ادبیات بود. بعدها فرزندش هنگامی که در مدرسه تحصیل می‏ کرد، متوجّه شد که متون نظم و نثر ادبیات برایش بسیار مأنوس و آشناست و از این مسئله شگفت ‏زده شد تا اینکه در زمان دانشجویی در درس روان‏شناسی دریافت که آنچه مادر می‏ اندیشد و بر زبان می ‏راند، جنین دریافت می‏ کند.

کتاب‏های بسیاری دربارة آموزش و پرورش کودکان نوشته شده که قبلاً روی سه سال اوّل زندگی تأکید می ‏کرد؛ مثل کتاب «The First Three Years» و معتقد بودند که در سه سال اوّل زندگی است که شخصیّت کودک شکل می‏ گیرد. بعدها این زمان را کوتاه و کوتاه‏تر کردند و امروز روی حالت جنینی تأکید می ‏شود.

مسئلة تکرار و تداوم هم مطرح است: در حالت جنینی، بعد از تولّد، در مهدکودک، پیش‏ دبستانی، دوران دبستان و دبیرستان. طبیعی است که با تکرار، مفاهیم والای شاهنامه در ذهن و شخصیّت کودک ملکه می‏ شود و از طرفی با بیشتر شدن سنّ کودک، همان‏طور که زبان مادری را بهتر فرامی‏ گیرد، با مفاهیم شاهنامههم بهتر آشنا می ‏شود. مسئلة صرف وقت، برنامه ‏ریزی و تداوم مهم است. در منزل، در مهدکودک‏ ها، پیش ‏دبستانی‏ ها باید لوح فشرده (CD)های صوتیِ شاهنامه‏ خوانی پخش شود. طبیعی است که نیازی به نشستنِ بی‏ حرکت و گوش دادن کودک نیست. در حال بازی، ورزش، نقاشی و حتّی برنامه‏ های آموزشی، نوار شاهنامه‏ خوانی پخش می‏ شود، مثل موسیقی. در متون درسی دبستان و دبیرستان از اشعار شاهنامه به حدّ کافی و لازم باید استفاده شود.

درحالی‏ که گنجینة غنی، باارزش و بی ‏نظیری از متون نظم و نثر قدیم داریم، استفاده از اشعار شعرای معاصر در قید حیات، آن­هم گاهی درجة دو و سه، به­جای اشعار شاهنامه، مثنوی، بوستان، خمسة نظامی، منطقالطّیر عطار و ... مفید و مناسب نیست. به قول استاد معین، حداّقل باید دو نسل بگذرد تا بشود دربارة شعر شاعری قضاوت کرد که ماندنی است یا خیر. از اشعار شعرای معاصر به حدّ کافی در جراید و رادیو و تلویزون استفاده می‏ شود و مجموعه ‏هایشان مرتّب چاپ می‏ شود و خریدار و خواننده دارد. وقتی فارغ ‏التّحصیلان دبیرستان­ها وارد دانشگاه می‏ شوند، متأسّفانه اطّلاعاتشان از متون نظم و نثر قدیم گاهی در حدّ صفر است!

کودک را باید به حفظ اشعار شاهنامه تشویق کرد؛ بدون فشار و در شرایط مناسب از پنج شش سالگی حتّی قبل از توانایی کودک در خواندن و نوشتن. شاهنامه به زبان ساده و روان سروده شده است. لغات مشکل که امروز به­ کار نمی‏ رود در شاهنامه بسیار اندک است. به همّت نیاکان ما زبان فارسی بیش از هزار سال دوام یافته و به ما رسیده است.

بنابه گفتة شادروان دکتر بهار، «زبان و بیان شاهنامه زیبا و دل‏ انگیز و در هماهنگی مطلق با محتوا و ساخت داستان است» (1376: 150).

من مطمئنّم آنها که از کودکی، حداکثر از پنج شش سالگی با شاهنامه مأنوس شده باشند، حتّی اشعار را حفظ نکرده باشند، در بزرگی، شخصیّت خوبی داشته و از شرارت­ها و بدی­ها دور خواهند بود. در بین فرزندان اقوام و دوستان، مکرّر برخورده‏ ام به کودکان پنج شش ­ساله‏ای که ابیات زیادی از شاهنامه را حفظ کرده ‏اند. همة آنها در نوجوانی و جوانی دنبال درس و دانش رفتند و تا اخذ مدارک بالا پیش رفتند. همة این موارد در خانواده ‏هایی بودند که پدر و مادرها تحصیل­کرده بودند. و امّا دربارة فرزندان عوام، سال­ها پیش هنگامی که فرزندانم درس می‏ خواندند، هر دو در کلاس اوّل آموزگار بسیار خوبی داشتند. آن بانو گیلانی بود و قبلاً در مدرسة نمونه ‏ای در رشت خدمت می‏ کرد. بنابر نظر اولیای مدرسه، دانش‏ آموزان را از بین کسانی انتخاب می‏ کردند که پدر و مادرها به ­کلّی بی‏ سواد بودند و نمی‏ توانستند به فرزندان در امور درسی کمکی کنند. بچّه‏ ها هرچه می‏ آموختند از مدرسه و آموزگار فرامی‏ گرفتند. نتیجه عالی بود. بچّه‏ ها به کمک روش تدریس آموزگار در مدّت کوتاهی تنها در مدرسه، خواندن و نوشتن را آموختند. این­چنین است در بین کودکان عوام، اگر به کمک برنامه ‏ریزی­ها و مدیریّت بخش‏های دولتی و خصوصی به ترویج شاهنامه تلاش شود مسلّماً نتیجة مطلوب به دست خواهد آمد.

بنابر نظر استاد منوچهر مرتضوی، «عامل اساسی در توجیه مسائل و حوادث شاهنامه، روح اخلاقی و سرشت اهورایی است که از خصلت معنوی و حکیمانة فردوسی سرچشمه می‏ گیرد» (1385: 67).

آشنایی با شاهنامه جزء لاهوتی انسان را تقویت می‏ کند و پرسش­ هایی دربارة علّت و هدف وجودی انسان را پاسخ می‏ دهد و شخص را از سرگردانی‏ ها، افسردگی‏ ها، بی‏ قراری‏ ها می‏ رهاند و آرامش مطلوب را به او اهدا می‏ کند. ضمناً انسان را متوجّه ارزش­ها و توانایی­های خود می‏ کند. «پهلوانان شاهنامه نمایندة عالی‏ترین مراتب توانایی و کوشش انسان در عرصة محدود و مرموز عمر و سرنوشت مقدّر هستند» (همو، 1385: 68).

انس با شاهنامه از طرفی به تقویت زبان فارسی کمک می ‏کند، در نوشتن و گفتن، و از طرفی مفاهیم والای اخلاقی و انسانی را در شخصیّت کودک جایگزین می‏سازد.

نکتة بسیار مهم در خواندن شاهنامه برای کودکان این است که حتماً باید اشعار فردوسی را خواند؛ نه برگردان اشعار را به نثر و به صورت داستان. سخن فردوسی است که تأثیر می‏ گذارد. فردوسی می‏توانست شاهنامه را به نثر بنویسد، امّا در قالب شعر عرضه داشت. آنگاه که سخن آن­قدر بلند باشد که به نثر نگنجد، به شعر بیان می‏ شود؛ مانند مثنوی مولانا. همین‏ گونه است دربارة موسیقی و سخن مشهور؛ آنگاه که سخن باز می‏ ماند، موسیقی آغاز می‏ شود. ضمناً وزن و آهنگ شاهنامه در جلب توجّه و تأثیرگذاری، نقش مهمّی ایفا می‏کند. مسلّماً تأثیری که اشعار شاهنامه در مخاطب دارد، برگردان منثور، یک­ دهم یا حتّی یک­ صدم آن را ندارد.

برای اینکه به تأثیر شاهنامه روی جنین و روی نوزادان و کودکان بهتر پی ببریم مسئلة تحقیقات پروفسور ماسارو ایموتو را مطرح می‏ کنیم.

پروفسور ماسارو ایموتو در 1943 در ژاپن به دنیا آمد. ماسارو ایموتو معتقد بود که مفاهیم متافیزیکی محیط بر روی ترکیب مولکولی آب تأثیر می‏ گذارد. پروفسور یک مؤسّسة تحقیقاتی در ژاپن تأسیس کرد که تحقیقات خود را مربوط به کریستالیزه شدن آب در آنجا انجام می‏دهد.

پروفسور ایموتو افکار مثبت یا کلمات زیبا را بر ظرفی از آب می‏ خواند، بلافاصله آب را منجمد کرده، از مولکول ­های آب به­ وسیلة عکس­برداری میکروسکوپی الکترونیکی عکس می‏ گیرد. هنگامی که کلمات زیبا و مثبت را بر آب می‏ خواند، تصاویر اشکال هندسی شش ­وجهی منظّم و زیبایی را نشان می ‏دهد، و هنگامی که کلمات منفی و نازیبا را بر آب می‏ خواند، تصویر اشکال نامنظّم و نازیبا را نشان می‏ دهد.

پرفسور با انجام ده هزار آزمایش از سال 1994 یافته ‏های خود را طیّ مقالاتی به نام پیام آب «The Massage From Water» منتشر کرد.

پروفسور تحقیق خود را به چهار طریق انجام می‏ داد:

1- کلمات مثبت یا منفی را روی کاغذ می‏ نوشت.

2- تصاویری را برای آب نشان می‏ داد.

3- کلمات مثبت را برای آب ضبط و پخش می‏ کرد.

4- دعاهایی بر آب می‏ خواند.

زیباترین شکلی که آب از خود نشان داد، زمانی بود که قرآن پخش می‏ شد.

پروفسور همچنین گل­ها را کنار آب قرار می‏ داد و متوجّه می ‏شد که مولکول­ های آب، خود را به شکل گل­ها درمی ‏آورند. سپس نتیجه می ‏گرفت که احساس نشاط و شادمانی و انرژی که انسان از طبیعت می‏ گیرد، به دلیل این است که مولکول­های بدن ما خود را به شکل طبیعت درمی ‏آورند.

از تحقیقات پروفسور ایموتو فیلم­ های مستندی موجود است که شخصاً یکی از آنها را دیده‏ ام. آنگاه که صدا، تصویر و نوشته چنین تأثیر شگرفی روی آب می‏ گذارد، اشعار فردوسی با جنین، نوزاد، کودک و به­ طوری کلّی بشر، چه‏ ها که نمی‏ کند.

و امّا آرمان­ شهر فردوسی، برخی از فردوسی‏ شناسان و محقّقان معتقدند که آرمان­ شهر فردوسی مرده است؛ زیرا آرمان­ شهر فردوسی جنگ­های پهلوانی است که امروز دیگر زمانش سرآمده است. بنده معتقدم که آرمان­شهر فردوسی جنگ­های پهلوانی نیست، بلکه ارزش­های والای اخلاقی و انسانی است که هیچ‏گاه نمی‏ میرد و همیشه مطرح است. ارزش­های والای اخلاقی و انسانی که در قالب جنگ ­های پهلوانی عرضه شده است. 
به­ عنوان مثال آنچه کودک به ­طور ناخودآگاه از اشعار شاهنامه می‏ آموزد، از این قرار است:

راستی و درستی:

به فرزند پاسخ چنین داد شاه


 

که «از راستی بگذری نیست راه»


که ترجمة عبارت معروف اوستاست:

«راه یکی است و آن راستی است».

بگویم من و کس نگوید که نیست


 

که «بی راه بسیار و راه اندکیست»


همان مفهوم بیت قبل.

مردانگی، بزرگی، بخشندگی و دادگری:

هنر، باید از مرد و فرّ و نژاد
کسی باشد از بخت پیروز و شاد



 

کفی راد دارد دلی پر زداد
که باشد همیشه دلش پر زداد



تأکید بر زیر بار ننگ اسارت نرفتن:

رستم خطاب به اسفندیار می‏ گوید:

که گوید برو دست رستم ببند


 

نبندد مرا دست چرخ بلند


پرهیز از آزار کسان:

میازار کس را که آزادمرد


 

سراندر نیارد به آزار و درد


تقدیر گریزناپذیر است:

بباشد همه بودنی بی‏گمان


 

نجسته ‏ست از او مرد دانا زمان


المقدّرُ کائنٌ.

از این برشده تیز چنگ اژدها


 

به مردی و دانش که آمد رها


و بسیاری دیگر از مفاهیم اخلاقی و تربیتی؛ مثل: علاقه به دانش، خردورزی، بزرگ‏ منشی، صلح را برتر از جنگ دانستن، نیکویی ورزیدن، مهربانی، ادب، تواضع و ایران‏ دوستی. و بالأخره اینکه به قول استاد فردوسی ‏شناس زنده‏ یاد دکتر منوچهر مرتضوی، «سرنوشت انسان­ها غالباً معلول نیکی و بدی و سعادت و شقاوت فطری یا اکتسابی آنان است» (1385: 67).

اگر آموزش و پرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامی، انجمن اولیاء و مربّیان و دیگر نهادهای فرهنگی و ادبی کشور همّت کنند، برنامه‏ ریزی مناسب کنند برای آشنا کردن خردسالان با شاهنامه، از طرفی این گنجینة باارزش حفظ می‏ شود و به آیندگان منتقل می‏ گردد و از طرف دیگر فرهنگ جامعه متعالی می ‏شود. یعنی هم زبان فاخر فارسی حفظ می‏ شود و رایج می‏ گردد و هم روان افراد جامعه به آرامش و سعادت لازم دست می‏ یابد. من مطمئنّم که هرکس از کودکی با شاهنامه، به ­خصوص، و دیگر متون نظم و نثر فارسی، عموماً آشنا شود، در بزرگسالی نه آدم­کش می ‏شود، نه دزد و نه معتاد.

 

کتابنامه

- بهار، مهرداد، (1376)، جستاری چند در فرهنگ ایران، چاپ سوم، تهران: انتشارات فکر روز.

- پورداود، ابراهیم، (1380)، یسنا، تهران: انتشارات اساطیر.

- مرتضوی، منوچهر، (1385)، فردوسی و شاهنامه، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

- ماسارو، ایموتو، (1994)، The Massage From Water، ژاپن.

 

 (چاپ شده در فصلنامه پاژ، شماره 21، بهار 1395)، کاری از مؤسسه فرهنگی سرای فردوسی

 





HyperLink
HyperLink

HyperLink
HyperLink


ورود به پنل کاربری
نام کاربری :  
رمز عبور :  
شما وارد سیستم نشده اید
رمز عبور را فراموش کرده ام
ثبت نام جدید





         







در حال بروز رسانی سایت55


تمام حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به موسسه فرهنگی و هنری سرای فردوسی می باشد
طراحی و پیاده سازی : باتیس