stack

/خانه /فروشگاه   /ثبت نام   /فراموشی رمز      

شما هنوز وارد سیستم نشده اید

HyperLink

1396/09/24,19:29:12



HyperLink
HyperLink





فعالیت های موسسه فرهنگی سرای فردوسی

-21
 
سفر علمی فرهنگی خواف، تربت جام، تایباد، خواف : نام سفر
سفر علمی فرهنگی خواف ـ تربت جام ـ تایباد ـ خواف : مکان
 
  دهم و یازدهم اردیبهشت ماه 1387
: زمان

سفر علمی فرهنگی خواف ـ تربت جام ـ تایباد ـ خواف

فرهنگسرای فردوسی در ادامه‌ سفرهای علمی تفریحی خود، روزهای پنجشنبه و جمعه دهم و یازدهم اردی‌بهشت ماه 1388جاری سفری علمی از طریق فریمان، لنگر، تربت جام، تایباد، کرات به سنگان، خواف، زوزن، نشتیفان، سلامه و تربت حیدریه داشت. در این سفر 48 نفر از فرهيختگان و متخصّصان برجسته‌ي عضو فرهنگسراي فردوسي و فردوسي دوستان استان شركت داشتند و از توضيحات راهنمايان ورزيده: مهندس لباف خانيكي «باستان شناس»، دكتر دانشدوست «معمار»، مهدي سيدي « كارشناس تاريخ» و دكتر ياحقي « ادبيات» بهره‌مند شدند. در اين سفر از مكانها، پایگاهها و آثار تاریخی منطقه بازدید به عمل آمد. ظرفیتهای باستانی ـ تاريخي این شهرها که می‌تواند موجب جلب و جذب ایرانگردان و ایران شناسان داخلی و خارجی باشد همه را شگفت زده کرد. از این جهت که چرا از اینهمه ظرفیت و این همه عناصر وحدت بخش هویتی، استفاده‌ی مناسب نمی‌شود؟ و چرا موجباتی فراهم نمی‌گردد تا سیل جهانگردان، ایرانشناسان و دوستداران تاریخ و فرهنگ ایران از این شگفتی‌های تمدن اسلامی و فضاهای باستانی بازدید کنند و این منابع عمده‌ی تاریخی، هویتی و اقتصادی را بشناسند؟ مردم نجیب و خونگرم و مشتاق آن سامان چشم به راه محققان و پژوهشگرانی هستند که با معرّفی این آثار، هم افتخارات شکوهمند گذشته را احیا کنند و هم در طریق شناساندن و احیای مجد و عظمت زادگاههای روزگار خورده‌ی آنان گامهای مؤثّر بردارند.
حرکت ما از محلّ فرهنگسرا ساعت 7:30 صبح روز پنجشنبه آغاز شد، در بین راه ضمن معرّفی رباطها، کاروانسراها و موقعیتهای جغرافیایی و تاریخی منطقه به ویژه زیستگاههای اولیه‌ی مردم و کوچگاههای قبایل. ساعت8:30 صبح از بند فریمان بازدید کردیم.
 پس از صرف صبحانه در ادامه‌ي سفر در ساعت 9:30 صبح به روستای لنگر رسیدیم و از آرامگاه شاه قاسم انوار دیدن نموديم، این آرامگاه در روستایی واقع است که محتملاً به دلیل وجود خانقاه شاه قاسم به نام لنگر نامیده شده است. در ادامه ساعت 10:45 به شهر تربت جام رسيديم و همگان محو تماشای مجموعه‌ی معماری مزار شیخ احمد جام شدیم. این مجموعه از ده فضای معماری گرداگرد یک صحن وسیع شکل گرفته است، اشاره‌ای به عمده‌ترین این فضاها نمایانگر عظمت و شکوهمندی این مجموعه است. اين مجموعه گنبدخانه‌اي دارد كه ساختار معماری آن با نقاشی‌های بسیار زیبا و دقیق بر روی گچ زینت یافته و تاریخ 762 و 771 بر انتهای کتیبه‌های سقفی نشان از مرمّت و بازسازی این بنا در قرن هشتم دارد. این گنبدخانه به گفته‌ی کارشناسان حدود سال 622 پایه‌ریزی شده و به همّت یکی از شاهزادگان آل کرت (متوفی 642 ﻫ .ق) توسعه یافته است. بنا از سه گوشه و چهار طاق نمای هشت ضلعی درست شده و سطح‌ زیرین آن از تزیینات کاربندی پوشش دارد، ایوان مجموعه حدود 30 متر ارتفاع دارد که توسط شمس‌الدین مطهر از اعقاب احمد جامی در نیمه‌ی اول قرن هشتم بنیادش ریخته شده و پس از وفات شمس‌الدین به وسیله‌ی فرزندش به پایان رسیده است. مسجد کرمانی در سمت چپ ایوان قرار دارد و منسوب به زکی ابن احمدبن مسعود کرمانی است. شاه‌نشین این مسجد در ضلع غربی است و محراب گچ‌بری و نفیس آن از شاهکارهای معماری قرن هشتم به شمار می‌آید. بر روی دیوارها، کتیبه‌هایی نقش بسته که از هنرمندی استادان سازنده‌ی آن حکایت دارد. مسجد عتیق در ضلع جنوب غربی مجموعه است و پنج رواق دارد، نوشته‌اند که رضی‌الدین احمد در قرن هشتم متولّی این مسجد بوده است. بنایی دیگر در شمال غربی صحن واقع شده و از سمت جنوب شرقي به مجموعه‌ای متّصل است که آن را گنبد فیروز شاهی یا گنبد سبز می‌نامند. این بنا ظاهراً مدرسه بوده و به وسیله‌ی جلال‌الدین فیروزشاه در پایان قرن نهم ساخته شده است. مسجد جامع نو در غرب مزار است و جزئی از معماری این مجموعه به حساب می‌آید. مقصوره مسجد چلیپا شکل و شبستانهای آن ستون دار است. این مسجد را هم جلال‌الدین فیروزشاه حدود 846 ﻫ . ق ساخته است.
رباط جام در سمت جنوبي خيابان كوثري، فضای دیگری از جمله آثار تاریخی دوران تیموری است که به صورت یک بنای چهار ایوانی است و نشانه‌های ساختمانی و سبک معماری آن تعلّق به دوران تیموری را قطعی می‌کند. موزه‌ی مردم شناسی جام در این کاروانسرا است. این محل مدتها متروکه بوده و دامداران محلی از آن استفاده می‌کرده‌اند، امّا اینک در جمله فضاهای تاریخی و در اختیار میراث فرهنگی است.
فضاهای تاریخی و باستانی در تربت جام و اطراف آن بسیار زیاد است و تنگی وقت، هیأت مانع از دیدار دقیق همه‌ی آنها بوده است. امید که بتوانیم این فضاها را در ویژه‌نامه‌ای که به همین مناسبت منتشر خواهیم کرد به تفصیل بشناسانیم.
با داخل شدن در وقت اذان، همراهان نماز را بر پا داشتند و پس از اقامه‌ی نماز و صرف نهار ساعت 15 برای بازدید مزار مولانا زین‌الدین ابوبکر تایبادی به شهر تایباد رفتیم. مهم‌ترین فضای تاریخی این شهر ایوان بلندی است که شگفت ترین کاشیکاریها و کتیبه‌های زیبا را داراست، این ایوان که در کنار گورستان قدیمی شهر است نماینده‌ی شکوه و عظمت مقام مولانا ابوبکر تایبادی از عرفايِ سده‌‌ی هشتم هجری است که مدفنش در میان این مجموعه‌ی تاریخی قرار دارد و درخت پسته‌ی کهنسالی شاخ و برگهای خود را بر آرامگاه او گسترده است. در کنار آرامگاه مسجد و ایوانی است که در دو طرف ایوان دو اتاق ـ شاید شاه‌نشین ـ واقع است. کتیبه‌ای آجری بر زمینه‌ی کاشی به خط ثلث باقی مانده که ظاهراً از قلم جلال‌الدین جعفر است. معماری بنا مربوط به سال 848 ﻫ .ق است و بانی آن را پیراحمد خوافی وزیر شاهرخ می‌دانند که خدمات زیادی از این نوع کرده است.
در کنار روستای کرات، در 25 کیلومتری تایباد میل کرات است که راهنمای کاروانیانی بوده که از خواف به باخرز می‌رفته‌اند، در این میل (شرفه)هایی وجود دارد که آجرچینی‌های آن بقایای یک کتیبه را می‌ماند امّا حوادث مختلف آن را ناخوانا و نابود کرده است، این بنا نشانه‌هایی از دوران سلجوقیان دارد. در مسیر تایباد در مشهد ریزه مزار شاهزاده قاسم است که ظاهراً مربوط به دوره‌ی صفویه است.
رباط عباس‌آباد با ایوانچه، اتاقکها و آب انبار نشانه‌هایی از عظمت گذشته‌ی این منطقه و اهمیّت راههای تجاری آن را گواهي مي‌دهد. شرح کامل و معرفی سنگ مزارهای ایستاده باخرز، قلعه‌ی اسکندر آباد، آب انبار قلعه‌ کهنه‌ی آجری منطقه باخرز، همچنین طبیعت زیبا و هنرهای سنّتی این سامان را به ویژه‌نامه‌ی تفصیلی حواله می‌دهیم.
در ورود به سنگان سخت شرمنده شدیم که، فرماندار محترم، شهردار، اعضای شورای اسلامی شهر، مدیران کارخانه‌ی سنگ سنگان در دوراهی خواف از هیأت استقبال کردند. جا دارد همین جا در برابر عظمت روح مردم این منطقه و مدیران مؤسسات آنها درود بفرستیم و این الطاف خاص و این اشتیاق را حاصل آزاد اندیشی و بزرگ منشی این عزیزان بدانیم.
درباره‌ي خواف لازم است بدانیم این شهرستان مرزی با 9797 کیلومتر مربع مساحت از قدیم‌ترین مراکزي است که ابن ندیم در الفهرست نام آن را «روی» می‌نامد که بعدها گاهی در زبان محاوره رود هم خوانده شده است و اینک نام خواف که کلّ این منطقه را در برمی‌گیرد به روستای «روي» قدیم و شهر مرزی امروز اطلاق می‌گردد. به نوشته‌ی برخی محقّقان روی در عهد اشکانیان و ساسانیان از شهرهای آباد ایران و از توابع مهم ابرشهر نیشابور بوده است، ظاهراً جدّ بزرگ شاه شجاع و همچنین ملک زوزن که اثر مهمّ مسجد زوزن از اوست از خواف بوده‌اند.
در خواف اولین جایی که مورد بازدید هیأت قرار گرفت مسجد جامع سنگان بود که از یادگارهای معماری اوایل قرن هفتم است. این اثر ابتدا دو ایوانی ساخته شده یعنی در مقابل ایوان قبله ایوان دیگری در ضلع شرقی قرار داشته که بعداً تخریب شده و شبستانی جایگزین آن گردیده است. از نکات مهم این‌که پایه‌های ایوان قبله به علت زلزله‌های متعدّد تغییر وضعیّت داده و فاصله‌ی پایه‌های ایوان در مبنا از فاصله‌ی آن در پاکار طاق کمتر است و اکنون برای جلوگیری از تخریب با کلافهای آهنی مهار شده است. این بنا از جمله مساجد سبک خراسانی و همانند مسجد زوزن و گناباد است و آجرهای تراش تلفیق شده با هماهنگی، پایه‌ها و لچکی‌های ایوان و رواقها را زینت داده‌اند.
بر لچکهای ایوان قطعه‌هایی از کتیبه‌ها و آجرهای قالب زده نصب شده که متعلق به بنایی کهن‌تر از این مسجد است.
پس از بازديد برای معرّفی هیأت و آشنایی آنها با مدیران منطقه و فرهنگیان و پژوهشگران ساعت 20 رؤسای ادارات، اعضای شورای اسلامی شهر، مدیران کارخانه و هیأت بازدید کننده در سالن اجتماعات کارخانه گرد آمدند، پس از قرائت آیاتی از کلام‌الله مجید و اجرای سرود جمهوری اسلامی ایران، آقای مهندس جغتایی فرماندار محترم خواف در سخنانی به حضّار خیرمقدم گفتند و موقعیّت و مقتضیات و نیازهای علمی منطقه را از جهات مختلف توضیح دادند و اظهار امیدواری کردند که بازدید این هیأت از مراکز تاریخی و دریافت ظرفیتهای مختلف منطقه در روند پیشرفت و توسعه‌ی شهر مؤثّر باشد. پس از بیانات ایشان آقای دکتر یاحقی، مدیرعامل فرهنگسرا ضمن ایراد سخنانی، آمادگی مؤسّسه‌ی فرهنگسرای فردوسی را برای هرگونه حمایت علمی از نهادهای پژوهشی اعلام کردند و ضمن تأیید درخواستهای پژوهشگران محلّی اظهار امیدواری نمودند که بتوانیم با تحقیقات مشترک، روابط فرهنگی عمیق‌تر با پژوهشگران کشور همسایه ـ افغانستان ـ نیز داشته باشیم. پس از ایشان آقای توکّلی از محققان محلّی در زمینه‌ی معرّفی خواف و آثار تاریخی منطقه سخنانی ایراد کردند. آنگاه فیلمی از مراحل مختلف آماده‌سازی سنگ آهن نشان داده شد و حضّار پس از صرف شام در خوابگاههایی که از پیش آماده شده بود به استراحت پرداختند.
بامداد جمعه یازدهم اردی‌بهشت پس از صرف صبحانه، جهت بازید مسجد ملک زوزن، تنهای بنای آجری به جای مانده از بقایای شهر تاریخی زوزن به آن صوب عزیمت کردیم. این بنايِ باعظمت، یادمانی شکوهمند از شهر تاریخی زوزن است که آن را ملک معظّم ابوبکربن علی زوزنی حکمران بزرگ این سامان ساخته و دومین مسجد تاریخ دار دوره‌ی خوارزمشاهیان است که برابر کتیبه‌ی کوچک موجود، در سال 615 ﻫ .ق و حتی یکسال پس از آن در حال ساختمان بوده است، آنچه نشانه‌ها گواهی می‌دهد این مسجد ناتمام مانده و دو ایوان کوچک و بزرگ مقابل هم در اضلاع شرقی و غربی دارد که گواه یک مجموعه‌ی عظیم به عنوان مسجد و مدرسه است. این مجموعه با هجوم بنیان کن بیابانگردان مغول در سال 617 ﻫ .ق نیمه تمام رها شده است.
نمای شرح ایوان کتیبه‌ای به خطّ کوفی دارد که با تزیینات آجرکاری و تلفیقی از کاشی فیروزه‌ای رنگ مزیّن به نقشهای هندسی زینت یافته است. نمای ایوان غربی نیز با محرابی ساده و عناصر تزیینی ارزشمندی نظیر آجرکاری و تلفیق آن با کاشی‌های هندسی و گیاهی است.
در بازگشت به خواف از آس‌بادهای نشتیفان هم بازدید داشتیم که بناهای شکل گرفته از خشت و گل است و هریک دو واحد ساختمانی دارد، سالن اصلی آس‌باد در طبقه‌ی همکف و محفظه‌ی محیط چرخ و پره در پشت بام است. ورودي طبقه‌ی همکف در جهت مخالف وزش باد قرار دارد و در حقیقت اتاقی است که قطعه‌های متحرّک آس‌باد و سنگهای بزرگ و مدوّر در آن قرار دارد، در نقطه‌ای دیگر از این مکان انبارک گندم است. بخش فوقانی آس‌خانه شامل یک تیرِ عمودی و یک تیرِ افقی بر روي چرخ و پره است که از چوب ساخته می‌شود. آس‌بادها معمولاً در کنار هم و متّصل به یکدیگر هستند تا در برابر بادهای 120 روزه‌ مقاوم باشند. یکی از این آس‌بادها هم اکنون نیز دایر است.
در بازگشت به خواف، مسجد جامع، آرامگاه حافظ ابرو و پیراحمد خوافی مورد بازدید قرار گرفت. در آرامگاه حافظ ابرو، عثمان محمد پرست همراه با مولوی برجسته‌ی خواف اطّلاعاتی در زمینه‌ی کارهای حافظ ابرو و پیراحمد خوافی به حضّار دادند.
در مسیر بازگشت، مدرسه‌ی غیاثیه‌ی خرگرد که در همسایگی روستای خرگرد بر سر راه تایباد است مورد بازدید اعضاي هيأت قرار گرفت. این مدرسه‌ی تاریخی از جمله بناهای چهار ایوانی و آجری است که در زمان شاهرخ تیموری به کوشش پیراحمد خوافی توسّط دو برادر معمار شیرازی، به نامهای قوام‌الدین و غیاث‌الدین در نیمه‌ی اول قرن نهم ـ 838 ﻫ .ق ـ ساخته شده و به عنوان مسجد و مدرسه کاربرد داشته است. نمای درونی و بیرونی آن با کاشیکاریهای رنگارنگ تزیین یافته و معرّق است.
آخرین بخش سفر، دیدار از کوشک سلامه بود كه ظاهراً بنیاد آن به به دروان ساسانی منسوب است، امّا طبقه‌ی سوم کوشک و مجموعه‌ی آجرکاری روبنا و گچکاریهای طبقه‌ی دوم همه تازه و کهن‌ترین تعمیرها مربوط به دوران صفوی و قاجاریه است.
در طبقه‌ی دوم کوشک اتاقها و فضاهای متعدّد وجود دارد که دارای طرح چلیپایی است و ظاهراً زندگی ساکنان کوشک در این طبقه بوده است.
هیأت بازدید کننده پس از اقامه‌ی نمازظهر و عصر در طبقه‌ی سوم کوشک به میزبانی شهرداری و مردم خونگرم، نجیب و پرعاطفه‌ی سلامه، نهار صرف کردند و پس از اجرای موسیقی مقامی در میان بدرقه‌ی بسیار گرم اهالی، سلامه را به سوی مشهد ترک گفتند. اینک که به پایان سفر رسیده‌ایم باید اعتراف کنیم که هرگز تصوّر نمی‌کردیم این همه گوهرهای گرانبها در کناره کویر داشته باشیم خوب است یک لحظه بیندیشیم که چه ثروتی در این گوشه‌، بی‌نشان خفته است و به تدریج از میان می‌رود و ما چه کم همّتیم که باید همان اطّلاعات مختصر مربوط به این گنجینه‌های تاریخی را از زبان دیگران بشنویم و بازگو کنیم. جا دارد که مسئولان فرهنگی بودجه‌های پژوهشی یا بخش عمده‌اي از آنها را به یک مرکز مستقل محلّی اختصاص دهند و این مرکز با کمک متخصّصان عاشق و علاقه‌مند نسبت به شناختن و شناساندن این گوهرهای ارزشمند گامهای مؤثّر بردارد. اداراتِ مسئول هم موظّف شوند که در جهت رفاه بازدیدکنندگان و گردشگران اقدامات لازم را به عمل آورند شاید اندكي از بار اندوهان این مردم کاسته گردد و دریچه‌های امید بر رویشان گشاده شود. ان‌شاء‌الله.






HyperLink
HyperLink

HyperLink
HyperLink


ورود به پنل کاربری
نام کاربری :  
رمز عبور :  
شما وارد سیستم نشده اید
رمز عبور را فراموش کرده ام
ثبت نام جدید





         







در حال بروز رسانی سایت55


تمام حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به موسسه فرهنگی و هنری سرای فردوسی می باشد
طراحی و پیاده سازی : باتیس